काठमाडौ । नेपालमा वैदेशिक रोजगारी र आन्तरिक बसाइँसराइ बढ्दै जाँदा ग्रामीण बस्तीको जनसांख्यिक अवस्था फेरिँदै गएको छ। रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र सुविधाको खोजीमा युवा पुस्ता गाउँ छाडेर सहर तथा विदेश पुग्दा गाउँमा वृद्धवृद्धा र बालबालिकाको संख्या बढ्दो छ।
कुनै समय खेतीपाती, पशुपालन र सामुदायिक गतिविधिले व्यस्त रहने नेपाली गाउँबस्ती पछिल्लो समय क्रमशः सुनसान बन्दै गएका छन्। खेतबारीमा काम गर्ने जनशक्ति अभाव हुन थालेको छ भने कतिपय स्थानमा विद्यालयमा विद्यार्थी संख्या घट्दै गएको छ। गाउँमा घरहरू भए पनि ती घरमा बस्ने युवा पुस्ताको संख्या भने न्यून हुँदै गएको देखिन्छ।
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको कुल जनसंख्या २ करोड ९१ लाख ६४ हजार ५७८ रहेको छ। जनसंख्या वृद्धिदर घटेर वार्षिक औसत ०.९२ प्रतिशतमा सीमित भएको छ। सोही जनगणनाले करिब २१ लाख ९० हजार नेपाली विदेशमा अनुपस्थित रहेको देखाएको छ। विदेशमा अनुपस्थित जनसंख्यामध्ये ठूलो हिस्सा उत्पादनशील उमेर समूहका युवाहरूको रहेको छ।
यसले नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनामा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने देखिन्छ। युवाहरू विदेशमा श्रम बेचेर परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्न योगदान गरिरहेका छन्। उनीहरूले पठाउने विप्रेषणले देशको अर्थतन्त्रलाई समेत महत्त्वपूर्ण सहयोग पुर्याएको छ। तर अर्कोतर्फ गाउँमा खेती गर्ने, स्थानीय उत्पादन बढाउने, व्यवसाय सञ्चालन गर्ने र सामाजिक गतिविधिमा नेतृत्व गर्ने जनशक्तिको अभाव बढिरहेको छ।
गाउँमा अवसरको अभाव मुख्य चुनौती
युवाहरू गाउँ छाड्नुको कारण केवल विदेशप्रतिको आकर्षण मात्र होइन। आफ्नै ठाउँमा पर्याप्त रोजगारी नहुनु, कृषि उत्पादनको उचित मूल्य नपाउनु, बजारको अभाव, प्राविधिक सीपअनुसार काम नपाउनु र गुणस्तरीय शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवामा सीमित पहुँच हुनु पनि प्रमुख कारण हुन्।
गाउँमा सम्भावना नभएका होइनन्। कृषि, पशुपालन, फलफूल खेती, जडीबुटी, पर्यटन, होमस्टे, स्थानीय उत्पादन तथा साना उद्योगमार्फत रोजगारी सिर्जना गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना छन्। तर यस्ता क्षेत्रमा लगानी, प्रविधि, बजार र सरकारी सहयोगको अभावले युवाहरूलाई आकर्षित गर्न कठिन भइरहेको छ।
विप्रेषणले अर्थतन्त्र धाने पनि गाउँको उत्पादन कमजोर
वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त रकमले घरपरिवारको जीवनस्तर सुधार गर्न, बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य तथा दैनिक आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग पुर्याएको छ। तर विदेशबाट आएको रकमलाई उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गर्ने वातावरण पर्याप्त बन्न सकेको छैन।
विदेशमा सिकेको सीप, कमाएको पुँजी र अनुभवलाई स्वदेशमै व्यवसाय तथा उद्यममा प्रयोग गर्न सक्ने नीति र सहजीकरण आवश्यक छ। फर्किएका युवालाई पुनः रोजगारी खोज्नुपर्ने अवस्था होइन, आफ्नै उद्यम सञ्चालन गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।
स्थानीय सरकारको भूमिका महत्त्वपूर्ण
गाउँको बदलिँदो जनसांख्यिक अवस्थालाई ध्यानमा राखेर स्थानीय सरकारले विकास योजना बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। जनसंख्या र उमेर संरचनाअनुसार विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा, यातायात, कृषि तथा अन्य पूर्वाधारको योजना बनाउनुपर्छ।
स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण, कृषि यान्त्रीकरण, सहुलियतपूर्ण ऋण, सीपमूलक तालिम, पर्यटन प्रवर्द्धन र युवा उद्यमशीलतालाई प्राथमिकता दिन सके गाउँमै रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ।
विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा बाँझो रहेका जमिनको उपयोग, सामूहिक खेती, पशुपालन तथा स्थानीय स्रोतसाधनमा आधारित उद्योग सञ्चालन गर्न तीनै तहका सरकारले समन्वय गर्न आवश्यक छ।
गाउँ बचाउने जिम्मेवारी साझा हो
युवा विदेशिनु आफैँमा समस्या होइन। प्रत्येक नागरिकलाई आफ्नो भविष्य निर्माणका लागि रोजगारी र अवसर खोज्ने स्वतन्त्रता छ। तर आफ्नै देशमा सम्भावना हुँदाहुँदै पनि अवसर नपाएर बाध्यताले गाउँ र देश छाड्नुपर्ने अवस्था रहनु चिन्ताको विषय हो।
गाउँमा युवा फर्काउन केवल भाषण र आग्रह पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूलाई आम्दानीको स्रोत, व्यवसाय सञ्चालनको वातावरण, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र सुरक्षित भविष्यको सुनिश्चितता चाहिन्छ।
आज गाउँका खेतबारी बाँझिँदै छन्, घरहरू खाली हुँदै छन् र वृद्धवृद्धा परिवारका सदस्यको प्रतीक्षामा छन्। यो अवस्था परिवर्तन गर्न राज्यले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउने दीर्घकालीन योजना कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ।
अन्ततः देश विकासको मापन सहरका अग्ला भवन र सडकले मात्रै हुँदैन। गाउँमा कति उत्पादन भइरहेको छ, कति युवाले आफ्नै ठाउँमा रोजगारी पाएका छन् र नागरिकले आफ्नो गाउँमै कस्तो जीवन बिताउन पाएका छन् भन्ने कुराले पनि देशको समृद्धि निर्धारण गर्छ।
गाउँमा युवा टिकाउने वातावरण बनाउन सकिएन भने भोलि गाउँमा घर त रहनेछन्, तर ती घरमा बस्ने र गाउँलाई अघि बढाउने जनशक्ति नहुन सक्छ।
लेखक: भोलाप्रसाद रोका
#HorizonKhabar @highlight
