काठमाडौ । हरेक वर्ष फेब्रुअरी ४ मा मनाइने विश्व क्यान्सर दिवस औपचारिक कार्यक्रममै सीमित छैन। यो दिन क्यान्सरसँग लडिरहेका, उपचार पूरा गरिसकेका र अझै संघर्षरत हजारौँ मानिसहरूको साझा आवाज हो। सन् २०२६ को विश्व क्यान्सर दिवसको मूल सन्देश ‘युनाइटेड बाइ युनिक’ ले क्यान्सरका बिरामीहरू फरक–फरक अनुभव बोकेका व्यक्ति हुन् भन्ने यथार्थलाई उजागर गर्छ।
क्यान्सर एउटै रोगजस्तो देखिए पनि, यसको प्रभाव हरेक व्यक्तिमा फरक हुन्छ। उमेर, आर्थिक अवस्था, भौगोलिक पहुँच, सामाजिक सोच र स्वास्थ्य सेवासम्मको दूरीले बिरामीको यात्रालाई फरक बनाउँछ। यही फरकपनलाई स्वीकार गर्दै एकताबद्ध प्रयास गर्नुपर्ने सन्देश यस वर्षको थिमले दिन खोजेको छ।
नेपालमा क्यान्सरको अवस्था: स्वास्थ्यभन्दा ठूलो चुनौती
नेपालमा क्यान्सर केवल चिकित्सकीय समस्या मात्र होइन, यो सामाजिक र प्रणालीगत चुनौती पनि हो। हरेक वर्ष हजारौँ नयाँ क्यान्सरका बिरामी थपिने अनुमान छ। स्तन, फोक्सो, पाठेघरको मुख, पेट तथा रगतसम्बन्धी क्यान्सर यहाँ बढी देखिने प्रमुख प्रकारहरू हुन्।
तर समस्याको जरो रोगमा मात्र छैन। क्यान्सर ढिलो पहिचान हुनु, उपचार खर्च अत्यधिक हुनु, ग्रामीण क्षेत्रमा विशेषज्ञ सेवा अभाव हुनु र क्यान्सरप्रतिको डर तथा भ्रम अझै गहिरो हुनु मुख्य चुनौतीहरू हुन्। धेरै मानिस अझै पनि ‘क्यान्सर भनेको अन्त्य हो’ भन्ने मानसिकताका कारण समयमै अस्पताल पुग्दैनन्, जसले उपचार जटिल र खर्चिलो बनाउँछ।
‘युनाइटेड बाइ युनिक’: नेपालका लागि किन सान्दर्भिक?
नेपाल भौगोलिक, सांस्कृतिक र सामाजिक विविधताले भरिएको देश हो। स्वास्थ्य सेवामा पहुँच पनि सबैका लागि समान छैन। त्यसैले क्यान्सरको असर सबै नागरिकमा एउटै हुँदैन। यही यथार्थलाई ‘युनाइटेड बाइ युनिक’ ले आत्मसात् गर्छ।
हरेक बिरामी फरक छन्, तर समाधान खोज्ने प्रयास साझा हुनुपर्छ। एउटै नीति र एउटै उपचार मोडेल सबैका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ। त्यसैले बिरामी–केन्द्रित, समुदायअनुकूल र व्यवहारिक स्वास्थ्य रणनीति आवश्यक छ।
क्यान्सर विजेताहरू: डर तोड्ने जीवित प्रमाण
आज नेपालमा धेरै क्यान्सर विजेताहरू सक्रिय र सामान्य जीवन बाँचिरहेका छन्। उनीहरूको कथा नै क्यान्सर अन्त्य होइन भन्ने सबैभन्दा बलियो सन्देश हो। तर यस्ता सकारात्मक अनुभवहरू अझै पर्याप्त रूपमा सार्वजनिक बहसमा आउन सकेका छैनन्।
यदि क्यान्सरबारेको डर र भ्रम हटाउन चाहिन्छ भने, क्यान्सर विजेताहरूलाई सचेतना अभियानको अगुवाइमा ल्याउनुपर्छ। उनीहरूको अनुभवले मानिसलाई समयमै जाँच र उपचारतर्फ प्रेरित गर्न सक्छ।
नेपालले लिन सक्ने नीतिगत कदम
सीमित स्रोतका बाबजुद पनि नेपालले क्यान्सर नियन्त्रणमा प्रभावकारी कदम चाल्न सक्छ।
प्रारम्भिक पहिचानमा जोड: प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमै क्यान्सरका प्रारम्भिक लक्षण पहिचान र स्क्रिनिङ कार्यक्रम विस्तार गर्नुपर्छ।
उपचार सहयोग सरल बनाउने: सरकारी क्यान्सर उपचार सहयोग कार्यक्रमलाई पारदर्शी, छरितो र बिरामीमैत्री बनाउन आवश्यक छ।
सेवा विकेन्द्रीकरण: प्रदेश र स्थानीय तहमा क्यान्सर उपचार सेवा विस्तार गरी काठमाडौँ केन्द्रित बाध्यता कम गर्नुपर्छ।
बहु–पक्षीय सहकार्य: सरकार, निजी क्षेत्र, गैरसरकारी संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारबीच सहकार्य बिना क्यान्सरविरुद्धको लडाइँ सफल हुन सक्दैन।
निष्कर्ष: आशा र प्रतिबद्धताको समय
विश्व क्यान्सर दिवस २०२६ ले हामीलाई सम्झाउँछ— हामी सबैको कथा फरक हुन सक्छ, तर पीडा साझा छ र समाधान पनि साझा हुनुपर्छ। नीतिगत संवेदनशीलता, स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँच र समाजमा सहानुभूति विकास गर्न सके नेपालले क्यान्सरविरुद्ध उल्लेखनीय प्रगति गर्न सक्छ।
‘युनाइटेड बाइ युनिक’ केवल नारा होइन, यो समावेशी र मानव–केन्द्रित स्वास्थ्य प्रणालीतर्फको प्रतिबद्धता हो।
